Doanh nghiệp là của chúng ta

Doanh nghiệp của chúng ta được xây nên từ bao năm lao động, từ những mối quan hệ, quyết định, lời hứa và rủi ro đã chấp nhận. Dữ liệu chính là bản ghi sống động của tất cả những gì ta sở hữu, những ai ta phục vụ, cách ta vận hành, và mọi chuyện đã xảy ra trên suốt chặng đường đó.

Thế nhưng quá thường xuyên, bản ghi ấy lại không nằm trong tay chúng ta. Nó nằm trên những máy chủ ta chưa từng thấy, trong những hệ thống ta không thể mở ra, dưới một mô hình kinh doanh buộc ta trả tiền mỗi tháng để được tiếp tục truy cập.

Ban đầu, mô hình ấy khiến việc dọn vào dễ như trở bàn tay. Rồi nó khiến việc rời đi đắt đỏ vô cùng. Đưa dữ liệu vào. Đẩy chi phí rời đi lên cao. Tăng giá dần dần, từng chút một, cho đến khi ta đứng ngoài chính cửa nhà mình, xin được bước vào.

Xây phần mềm ngày càng rẻ hơn. Lẽ ra điều đó phải khiến việc chuyển đổi dễ dàng hơn. Thay vào đó, dữ liệu lại trở thành con hào bảo vệ họ.

Thế là mô hình ấy càng siết chặt hơn. Nó không hạ tiền thuê, mà còn tăng lên. Nó bán cho ta một AI đọc lại chính sổ sách của mình, rồi thu phí theo từng truy vấn. Ổ khóa là thứ cuối cùng nó còn để bán, nên nó tính phí ngay trên chính ổ khóa đó.

Mô hình ấy cần ta quên mất rằng dữ liệu là của ta.

Mô hình kinh doanh này còn xưa hơn cả phần mềm. Dưới thời Pháp thuộc, người dân Việt Nam làm ra lúa gạo, nhưng việc sản xuất và bán rượu gạo lại bị đặt dưới chế độ độc quyền; muối cũng bị kiểm soát và đánh thuế. Sản vật và công sức là của người dân, nhưng luật chơi và giá cả do kẻ khác quyết định. SaaS đã đưa kiểu độc quyền ấy trở lại.

Chúng ta là những người dựng nên và điều hành các doanh nghiệp này. Quyền sở hữu phải có ý nghĩa thật sự.

Sở hữu nghĩa là:

1. Ta có thể chạy hệ thống trên phần cứng do chính ta kiểm soát.
2. Ta có thể mở nó ra và xem nó vận hành thế nào.
3. Ta có thể đọc cơ sở dữ liệu của chính mình, toàn bộ, mà không cần xin phép ai.
4. Ta có thể rời đi mà không phải dựng lại doanh nghiệp từ một bản xuất dữ liệu què quặt.
5. Quyền truy cập vào lịch sử của chính ta không phụ thuộc vào việc nhà cung cấp có chịu giữ tài khoản mở hay không.

Ta giữ hồ sơ trên những cỗ máy do chính ta kiểm soát. Ta đặt phần mềm mới làm việc ngay bên trong cánh cửa nhà mình. Ta đứng trên nền tảng mà không ai có thể tự ý định giá lại hoặc ngắt quyền truy cập từ xa, từ một căn phòng mà ta sẽ chẳng bao giờ bước vào.

Hãy sở hữu nó. Thứ thật sự. Cơ sở dữ liệu. Lịch sử. Cả hệ thống đang vận hành quanh nó. Trên ổ đĩa của ta. Trong tay ta.

Giành lại nó.